Venus is geen vamp
Auteur: Annine van der Meer

Hoofdstuk uit het boek ‘Venus is geen Vamp’.

Het einde van de mythe van de passieve oervrouw

De rol van de vrouw is groter geweest dan tot nu toe werd aangenomen. Er zijn drie soorten bewijzen. Als eerste levert de archeologie nieuwe fossiele bewijzen. Als tweede doen antropologen onderzoek naar het gedrag van bestaande natuurvolken zoals de San of de Kung uit de Kalahari woestijn in Zuid-Afrika. En als derde is er de moleculaire biologie die onderzoek doet naar genen en DNA.31 Wat levert dit laatste zoal op? In de beschrijving van de prehistorie zijn bij de identificatie van botten de robuuste botten vaak aan mannen toegewezen, terwijl het in werkelijkheid om robuuste vrouwen gaat. Bij vondsten werd 80 procent van de skeletten door archeologen als mannelijk geïdentificeerd.32 Een stevige vrouw had weinig kans om niet als man aangemerkt te worden. Dit maakte de vrouw tot voor kort onzichtbaar in de geschiedschrijving. Maar dankzij nieuwe technologieën als het mitochondriaal DNA-onderzoek blijken veel mannen bij nader inzien vrouwen te zijn.33 Nog een argument waarmee de zogenaamd passieve rol van de vrouw in de prehistorie doorbroken wordt: vrouwen brengen brood op de plank en zijn net zo goed kostwinner als de mannen. In de ijstijd waren grote kuddes vaak in de directe nabijheid. Onderzoek bij negentig moderne verzamelaarsgemeenschappen in Afrika, Azië, Amerika en Australië en bij huidige natuurvolken in Botswana toont aan dat het leeuwendeel van de maaltijden bestaat uit verzameld voedsel en niet uit gejaagd vlees.34 De jacht is niet het voornaamste middel van bestaan, al heeft men dat wel een tijd lang aangenomen. Wel wordt vlees hoog gewaardeerd. Het verzamelen gebeurt hoofdzakelijk door die groep vrouwen die vanwege de zorg voor kinderen en ouderen noodgedwongen dicht bij huis moet blijven. Er zijn er ook die meegaan op jacht. De thuisblijfsters verzamelen het voedsel met graafstokken, handbijlen, maalstenen, tassen en manden. Ze koken het in kookpotten. Soms dragen zij, om de handen vrij te hebben, de baby in een gevlochten draagband. Een van de redenen voor de vrouwelijke onzichtbaarheid in deze samenlevingen is, dat hun gebruiksvoorwerpen vergankelijk zijn en verdwijnen, omdat het materiaal waarvan ze zijn gemaakt vergankelijk is. Denk aan wilgentenen voor manden, leer en bont voor kleding. Materialen die vaak door vrouwen worden bewerkt en verwerkt. 35 Nog een andere reden: Europese en Amerikaanse vrouwen jagen niet. Maar in niet-westerse culturen komt het vaak voor.36 Er is sprake van een gelijkwaardigheid en een samenspel bij het overleven. Desondanks werden al dit soort activiteiten van de oervrouw in de westerse en eurocentrische geschiedschrijving tot voor kort niet in beeld gebracht.

Het einde van de mythe van het domme blondje

Wanneer je oudere wetenschappelijke literatuur doorneemt, moet je bedacht zijn op het feit dat de wetenschappers onderzoek bedreven en geschiedenis schreven vanuit de vooronderstelling van de actieve mannelijke oermens. Volgens een artikel uit 1980 van Owen Lovejoy bijvoorbeeld hebben de vrouwen een belangrijke achterstand opgelopen in de evolutie. Mannen doen vanaf het allereerste begin het zware werk en voorzien hun passieve vrouwen van voedsel. Hij vindt de werktuigen uit en het is zijn brein dat zich als eerste ontwikkelt. Vandaar dat zijn brein groter is dan dat van haar. Hij daalt af uit de bomen en gaat zich als eerste op twee benen voortbewegen. Zij is minder mobiel en blijft langer boven. Af en toe daalt zij af en scharrelt nog lang met haar kroost op vier benen rond. Zo verklaart Lovejoy de zogenaamde achterstand in ontwikkeling van vrouwen op mannen.



Wie is motor van de evolutie? Tot voor kort was het de man. De vrouw liep achter hem aan en liep achter.37 Haar gezicht bleef naar de aarde en de stof gericht. De man richtte zich op en zou zijn gaan denken! 38



Lovejoy krijgt tegengas van neurologen. De hersenomvang van de vrouw is gemiddeld weliswaar 10 procent kleiner, maar daar staat tegenover dat de bedrading tussen de hersenhelften beter is. Het besef dat vrouwen de grote aanjagers van de ontwikkeling van spraak en taal zijn, vindt steeds meer ingang.39 Op een zonnige dag, 30 november 1974, worden in een afgelegen dal in Ethiopië de 47 botjes van een mens gevonden, die 3,3 miljoen jaar geleden is verdronken. Het oudste skelet ter wereld blijkt van een vrouw te zijn.40 Ze krijgt de naam Lucy, naar het liedje ‘Lucy in the Sky with Diamonds’ van de Beatles, dat op dat moment uit de radio van de archeologen klinkt. Lucy is te vinden in het museum van Addis Abbeba (Ethiopië).41 En dan nog wat: Lucy loopt niet meer op vier maar op twee benen. Ze loopt rechtop en gebruikt werktuigen, die zijn naast haar gevonden. Lucy kan denken. Één ding is zeker: zij loopt op twee benen en is zeker niet dom. In 1977 ontdekt paleolontoloog Mary Leakey in Kenia, 4500 km ten zuidwesten van de plaats waar Lucy werd gevonden, voetstappen van haar voorgangers van 3,5 miljoen jaar geleden. Ze hebben door de asneerslag van een vulkaan gelopen. Daarna heeft het even geregend en een kleine antilope passeert het verse spoor (rechts). Vervolgens bedekt de as van een volgende vulkaanerupties de voetstappen waardoor de stappen zijn afgedekt. Een stel stappen is wat groter en de andere kleiner. De afdruk vormt het vroegste bewijs dat mensachtigen rechtop lopen.42



Over deze wandelaars is heel wat gespeculeerd. Eerst zouden een man en een vrouw samen gelijk op zijn gelopen. Sommigen denken uit de stappen te kunnen afleiden dat het stel elkaars hand vasthoudt of nog waarschijnlijker dat de man zijn arm beschermend om de kleinere vrouw slaat. In het American Museum of Natural History wordt er een diorama opgesteld van een paar dat door de vulkanische as loopt terwijl de vulkaan op de achtergrond nog rookt. De vrouw kijkt angstig om zich heen en heeft haar mond uit ontzetting wijd geopend. Professor Adrienne Zihlmann maakt bezwaar tegen deze in haar ogen patriarchale voorstelling. Waarom zouden de kleinere voetstappen die vaneen naar bescherming zoekende vrouw moeten zijn en de grotere van een zich over haar ontfermende man?



Het leek haar eerder te gaan om de voetstappen van een ouder met kind. Een mening waarvoor zij ondersteuning krijgt.43 Op de afbeelding zie je het paar zoals in het Amerikaanse museum in beeld gebracht.44

Het einde van het vrouwloze beeld van de geschiedenis

De mythe van het domme blondje is verder onderuitgehaald door allerlei theorieën over het oermoederschap,waartoe technieken van de moleculaire biologie nu toe gang toe bieden. Zo is er de Eva-theorie uit 1987. Deze is gebaseerd op genetisch onderzoek naar mitochondriaal DNA uit 147 placenta’s van personen uit uiteenlopende culturen.45 Dit DNA kan alleen door moeders worden doorgegeven. Rond 200.000 v. Chr. zou er een moeder-voorouder hebben geleefd in Afrika. Alle moderne mensen zouden afstammen van één specifieke moeder die uit Afrika stamt. De moeder van alle leven. Deze oermoeder wordt ogenblikkelijk Eva genoemd. Naar chawwah of Eva, levende of moeder van al het levende en alle leven (Gen. 3.20). Deze Eva-theorie is niet onbetwist gebleven. De berekeningen waarop een deel van het onderzoek rust, zouden niet juist zijn.46 Toch wordt de theorie waarin oermoeder Eva uit Afrika zou komen en gebaseerd is op mtDNA-materiaal, ondersteund door vele archeologische bewijzen waaruit blijkt dat Afrika het thuisland is van vroeg-moderne mensen.47 In 1991 gooide Bryan Sykes olie op de golven door te stellen dat alle Europeanen afstammen van de zeven dochters die deze oerEva in Europa had.48 Kranten kopten bij het uitkomen van het boek: Europeanen hebben zeven oermoeders. De zwartheid van oermoeder Eva is voor sommigen de verklaring voor de zwartheid van de zwarte Madonna. De Venus van Lespugue is zwart. Zij is gesneden uit een zwarte mammoettand. Zwart staat in deze tijd voor aarde en vruchtbaarheid en niet voor de dood.49 Eva geeft leven en is zoals de levengevende aarde zwart.50 De mythe van het domme blondje – die bij nader inzien donker blijkt te zijn – valt om een aantal redenen van een vergaan voetstuk. Er is reeds gewezen op het economische aspect dat het voedsel verzamelen veel ‘brood op de plank’ brengt. Sociobiologen voeren aan dat bij diergroepen als primaten en hogere zoogdieren vaak oudere vrouwtjes de leiding hebben over de kudde. Zij kennen de veilige routes naar voeder- en drinkplaatsen. De vrouwtjes en jongen verblijven in het centrum van de kudde, terwijl de mannetjes daaromheen een beschermende functie uitoefenen. Deze sociale orde zou in vroege mensengroepen gehandhaafd blijven. De paleolingistiek voert aan dat bij het eerste contact tussen moeder en kind de spraak wordt ontwikkeld. Tijdens het jagen wordt door mannen gezwegen om het wild niet te verjagen. Door groepen voedselverzamelende vrouwen die in het gezelschap van jonge kinderen zijn, wordt juist veel gesproken om de wilde dieren af te schrikken. Tussen moeder en zonen en dochters groeit een emotionele band, mogelijk versterkt omdat men niet altijd weet wie de biologische vader is.51 Als laatste is er mijns inziens als hoofdargument het feit dat vrouwen de sleutel van geboorte én wedergeboorte in handen hebben. Via het kind dat zij baren komen de zo geëerde voorouders weer tot leven.

Tot slot: er komt een eind aan het vrouwloze beeld van de geschiedenis. Laten wij nu bezien of de buiten deze biologische, economische, sociale en religieuze overwegingen de kunst- en cultuurgeschiedenis een extra bewijs kan leveren in de ontmanteling van het vrouwloze beeld dat de vaderlandse geschiedenis ons schetst. Misschien kan het terugvinden van de venuskunst in het matriarchaatonderzoek voor die grote sprong voorwaarts zorgen. Misschien kan met het terugvinden van de venuskunst een oud stukgeschiedenis worden herinnerd en tot leven komen.

Uit: Venus is geen vamp, het vrouwbeeld in 35.000 jaar venuskunst

Annine van der Meer, ISBN 9789077408674, uitgeverij A3 boeken

Notennummering overgenomen uit het boek:

  • 31 Van Venus tot Madonna, 43.
  • 32 Elizabeth Rega, ‘Age, gender, and biologicalreality in the early Bronze Age cemetery atMokrin’, in: Invisible People and Processses:Writing Gender and Childhood into EuropeanArchaeology, Jenny Moore and Eleanor Scotteds., New York, 1997; Tedlock, The Womanin the Shaman’s body, 29 n 3.
  • 33 Tedlock, The Woman in the Shaman’s body, 30 n 4 met omvangrijke literatuurverwijzingen; Rodríguez, God is als vrouw geboren, 134, vVtM, 84 n 2 met uitgebreide literatuurverwijzing naar Adrienne Zihlmann,Nancy Tanner, Margareth Ehrenberg, Elisabeth Badinter, M. Kay Martin en BarbaraVoorhies.
  • 34 Barbara Voorhies, M. Kay Martin, Femaleof the Species. New York, Londen, 1975; Rodríguez, God is als vrouw geboren, 143, 277n. 3; Van Venus tot Madonna, 83, 84 n 2.
  • 35 Adovasio, Soffer, Page, De Onzichtbare Vrouw,35.
  • 36 Tedlock, The Woman in the Shaman’s body,
  • 67-69; Akkermans, Schwartz, The Archaeologyof Syria, 77 n 59; vVtM, 95.
  • 37 Burenhult, De Eerste Mens, 18 met afbeelding van J. M. Labat-Auscape.
  • 38 Bellier, Cattelier en van der Plaetsen, De rol van de vrouw in de prehistorie, 15.
  • 39 Adovasio, Soffer, Page, De Onzichtbare Vrouw, 15, 119; ibid., 53 Owen C. Lovejoy‘The Origins of Man’ Science, 1980 en publicaties in talloze andere tijdschriften.
  • 40 Cohen, La femme des origines, 30.
  • 41 Ibid., 30; alternatieve afbeelding bij Burenhult, De Eerste Mens, 39.
  • 42 Burenhult, De Eerste Mens, 19 met foto.
  • 43 Ibid., 19 toelichting bij foto.
  • 44 Cohen, La femme des origines, 18.
  • 45 Cann, R. Stoneking, M. , Wilson, A., ‘MitochondrialDNA and human evolution’ in Nature 325 (1987), 31-36; Rodríguez, God isals vrouw geboren, 49, 268 n. 28; Adovasio,Soffer, Page, De Onzichtbare Vrouw,131-32.
  • 46 Adovasio, Soffer, Page, De Onzichtbare Vrouw,131.
  • 47 Burenhult, De Eerste Mens, 80, 445.
  • 48 Bryan Sykes, The Seven Daughters of Eve. NewYork, 2001.
  • 49 Rodríguez, Eens was de vrouw als God geboren,177.
  • 50 De Afrikaanse Eva, zie Cohen, La femme desorigines, 35.
  • 51 Göttner-Abendroth, Die Göttin und ihr Heros,20.