Nanotechnologie – de nieuwe bedreiging voor ons voedsel

Na genetische engineering is de nanotechnologie de nieuwste high tech poging om ons voedsel te infiltreren. Senior wetenschappers waarschuwen dat nanotechnologie, de manipulatie van stoffen op de schaal van atomen en moleculen, ernstige nieuwe risico’s voor de gezondheid van mens en milieu betekent. Maar bij het uitblijven van de openbare discussie of onoplettendheid van de toezichthouders verschijnen er nu in de schappen van de supermarkt ongelabelde voedingsmiddelen waarin nanotechnologie is gebruikt.

Wereldwijd is er een toename in de belangstelling voor voedsel, gezondheid en milieu. Waar producten worden geproduceerd, hoe, waarom, door wie, hoe ver ze worden vervoerd, hoe lang ze worden opgeslagen, enz. Bewegingen voor biologische en plaatselijke voedingsmiddelen zijn ontstaan als intuïtieve, praktische reactie op het toenemend gebruik van chemische stoffen in de voedselproductie, en op de toenemende vervreemding van de industriële agrobusiness van holistische agrosystemen. De mensen kiezen ervoor biologisch voedsel te eten omdat ze zich bekommeren om de gezondheid van hun gezin en het milieu. De biologische landbouw helpt de mens ook om de geïntegreerde, milieuvriendelijke landbouw te steunen en technologie toe te passen, in plaats van industriële landbouw met veel chemische middelen.

Steun voor bio groeit ook als directe reactie op de pogingen van de biotechnologiereuzen om onze gewassen genetisch te manipuleren. Boeren en voedselkopers wereldwijd waren en zijn nog steeds woedend over de invoering van genetisch gemodificeerde gewassen. Voor velen was de onvermijdelijke conclusie dat terwijl de biotechbedrijven voordeel hadden bij de intrede van genetisch gemodificeerde voedingsmiddelen in de voedselketen, de consument, de boer en het milieu met alle risico’s werden opgezadeld.

Nu is de nanotechnologie een nieuwe aanvalsgolf op ons voedsel. Nanotechnologie is de high tech, atomisch bewerkte antithese van de biologische landbouw, die waarde hecht aan de natuurlijke, gezondmakende eigenschappen van verse, onbewerkte natuurvoeding. Bovendien verandert het de boerderij in een geautomatiseerde extensie van de high tech fabrieksproductielijn, met gepatenteerde producten wat natuurlijk leidt tot sterkere corporate controle. Het levert ook ernstige nieuwe risico's voor de gezondheid van mens en milieu.

Inleiding in de nanotechnologie – wat is het, waarom is het anders?

Nanotechnologie is een krachtige nieuwe technologie om de natuur uit elkaar te halen en opnieuw in elkaar te zetten op atomisch en moleculair niveau. Nanotechnologie belichaamt de droom van wetenschappers van een remake van de wereld vanaf het atoom, met manipulatie op het niveau van atomen om een breed scala nieuwe materialen, hulpmiddelen, levende organismen en technologische systemen te transformeren en te bouwen.

Nanotechnologie en nanowetenschappen impliceren het bestuderen van verschijnselen en materialen, en de manipulatie van structuren, hulpmiddelen en systemen die op nanoschaal bestaan, op maatje <100 nanometer (nm). 100nm in context: een streng DNA is 2,5nm breed, een eiwitmolecuul is 5nm, een rode bloedcel 7,000 nm en een menselijke haar is 80,000 nm breed.

Voor de eigenschappen van nanodeeltjes gelden niet de dezelfde natuurkundige wetten als voor grotere deeltjes, maar de wetten der kwantummechanica. De natuurkundige en scheikundige eigenschappen van nanodeeltjes – bijvoorbeeld, kleur, oplosbaarheid, sterkte, chemische reactiviteit en giftigheid – kunnen daarom heel anders zijn dan die van grotere deeltjes van dezelfde stof.

De andere eigenschappen van nanodeeltjes hebben de mogelijkheid geschapen voor veel nieuwe winstgevende producten en toepassingen. Gemodificeerde nanodeeltjes worden gebruikt in letterlijk honderden producten die al in de schappen van de supermarkt liggen – waaronder transparante sunscreens, lichtafbuigende cosmetica, moisturisers die sneller intrekken, vlekken- en geurafstotende stoffen, vuilafstotende coatings, langblijvende verf en meubellakken en zelfs een paar voedingsmiddelen.

De Asia Pacific Economic Cooperation (APEC) Centre for Technology Foresight voorspelde dat nanotechnologie een revolutie betekent voor alle aspecten van onze economie en van de maatschappij met een bijbehorende grootschalige sociale omwenteling.

Hoe wordt nanotechnologie gebruikt in de voedselproductie en -verwerking?

Industrie-analysten en voorstanders voorspellen dat nanotechnologie gebruikt gaat worden om voedsel vanaf het atoom te transformeren: “Dankzij de nanotechnologie eten we morgen design voedsel, door vorming van moleculen en atomen. Voedingsmiddelen worden verpakt in een “smart” veiligheidsverpakking die bederf of schadelijke verontreinigende stoffen kan opsporen. De producten van de toekomst passen hun kleur, smaak of voedingsstoffen aan de smaak of de gezondheidsbehoeften van de consument. En in de landbouw belooft de nanotechnologie het gebruik te beperken van bestrijdingsmiddelen, het kweken van planten en fokken van dieren te verbeteren en nieuwe nano-bioindustriële producten te creëren” – beweert het recente rapport van US Project on Emerging Nanotechnologies over het gebruik van nanotechnologie in voeding en landbouw (beschikbaar op http://www.nanotechproject.org).

Deze voedings- en landbouwindustrie heeft miljarden dollars geïnvesteerd in nanotechnologisch onderzoek, met een onbekend aantal ongeëtiketteerde nanovoedingsproducten al op de markt. Bij gebrek aan verplichte productlabeling in de wereld is het onmogelijk te zeggen hoeveel commerciële voedingsproducten nu nano-ingrediënten bevatten. De Helmut Kaiser Consultancy Group, een pro-nanotechnologie analist, suggereert dat er nu al meer dan 300 nano-voedingsproducten beschikbaar zijn op de markt wereldwijd. De groep schatte dat de wereld-nanovoedingsmarkt US$5,3 miljard waard was in 2005 en dat dat zal stijgen tot US$20.4 miljard tegen 2010, en voorspelde dat nanotechnologie tegen 2015 in 40% van de voedingsimiddelenndustrie zal worden gebruikt.

Er zijn vier kernpunten voor het nanotechnologie-voedingsonderzoek:
• Nano-modificatie van zaad en kunstmest/ bestrijdingsmiddelen
• Voedsel ‘versterking’ en modificatie
• Interactieve ‘smart’ voeding
• ‘Smart’ verpakking en voedseltracering

Nano-modificatie van zaad en kunstmest/ bestrijdingsmiddelen

Voorstanders zeggen dat nanotechnologie gebruikt gaat worden om de moderne agrobusiness verder te automatiseren. Alle input op boerenbedrijven – zaden, kunstmest, bestrijdingsmiddelen en arbeid – worden steeds meer technologisch gemodificeerd. Nanotechnologie brengt genetisch modificeren van de landbouw op het volgende niveau – atomische modificatie. Met atomische modificatie kan het DNA van zaden opnieuw gerangschikt worden om andere planteigenschappen te krijgen voor kleur, groeiseizoen, opbrengst, enz. Zeer krachtige atomisch gemodificeerde kunstmest en bestrijdingsmiddelen worden gebruikt om de groei te behouden. Met nano-sensors kunnen groei, pH-waarden, aanwezigheid van nutriënten, vocht, ongedierte en ziekte op afstand worden beheerst, en dat vermindert de behoefte aan werk ter plaatse aanmerkelijk. De betroffen organisatie, The Action Group on Erosion, Technology and Concentration (ETC) waarschuwt in zijn seminal rapport “Down on the Farm” (zie http://www.etcgroup.org), in een nanotechnologische toekomst, “de boerderij wordt een grootschalige biofabriek die vanaf een laptop kan worden bestuurd en voedsel wordt gemaakt van designer stoffen die nutriënten efficiënt aan het lichaam afgeven”.

Voedsel ‘versterking’ en modificatie

Nanotechbedrijven werken aan met nano-capsule nutriënten versterkte verwerkte voedingsmiddelen, uiterlijk en smaak verfraaid door nano-ontwikkelde kleuren, vet en suiker verwijderd of onwerkzaam gemaakt door nano-modificatie, en met verbeterd ‘gevoel in de mond’. Voedingsversterking wordt gebruikt voor de beweringen over de voedzaamheid die over een bepaald verwerkt product kan worden gegeven – bijvoorbeeld ‘medisch heilzame’ nano-capsules in chocolate chip cookies of hot chips die worden verkocht als gezonde voeding ter bevordering van de bloedsomloop. Door nanotechnologie wordt junk food zoals ijs en chocolade gemodificeerd om de vetten en suikers die het lichaam kan opnemen te reduceren. Dit kan door sommige vetten en suikers te vervangen door andere stoffen, of door nanodeeltjes toe te voegen die voorkomen dat het lichaam deze bestanddelen van de voeding verteert of absorbeert. Zo kan de nano-industrie vitamine- en vezelverrijkt, ver- en suikergeblokkeerd junk food als gezond en light verkopen.

Interactieve ‘smart’ voeding

Bedrijven zoals Kraft en Nestlé designen ‘smart’ voedsel dat interacteert met de consument om het te personaliseren, door de kleur, de smaak of de nutriënten op verzoek te veranderen. Kraft ontwikkelt een heldere smakeloze drank die honderden smaken bevat in latente nanocapsules. Een huishoudmagnetron kan de kleur, smaak, concentratie en textuur van de persoonlijke keuze triggeren. ‘Smart’ voedsel kan ook voelen als iemand allergisch is voor een van de bestanddelen en het schuldige ingrediënt blokkeren. Of ‘smart’ verpakkingen kunnen een dosis aanvullende nutriënten vrijmaken voor degene waarvan de verpakking bespeurt dat hij speciale dieetwensen heeft, bijvoorbeeld calciummoleculen voor mensen met osteoporose.

‘Smart’ verpakking en voedseltracering

Nanotechnologie zal de houdbaarheid van voedsel aanmerkelijk verlengen. Mars Inc. heeft al een octrooi op een onzichtbare, eetbare nanowrapper om voedsel in te verpakken, die gas en vocht uitwisseling voorkomt. Er worden ‘smart’ verpakkingen (met nano-sensors en antimicrobiële activators) ontwikkeld die bederf kunnen opsporen en nano-antimicrobes produceren om de houdbaarheid te verlengen zodat supermarkten voedsel nog langer kunnen opslaan voordat het verkocht wordt. Nano-sensors in voedingsmiddelen als minuscule chips die onzichtbaar zijn voor het menselijk oog zouden ook als elektronische barcodes dienen. Ze zenden een signaal uit waarmee voedsel, ook vers voedsel kan worden getraceerd van wei naar fabriek naar supermarkt en verder.

Wat zijn de belangrijkste zorgen rondom nanotechnologie in voedingsmiddelen en landbouw?

Zorgen over het gebruik van nanotechnologie in landbouw en voedselproductie gaan over de verdere automatisering en vervreemding van voedselproductie, grote nieuwe giftigheidsrisico's voor mens en milieu, en het verdere verlies van privacy als nanosurveillance elke stap in de voedselketen traceert. Het meest zorgelijke is dat de overheden geen wetten aannemen om mens en milieu te beschermen tegen de risico’s van nanotechnologie.

Nanotechnologie in de landbouw is gebaseerd op de vooronderstelling dat we de efficiency en de productiviteit kunnen verbeteren door de atomen in zaden te herschikken, door nog sterkere chemische input, door high tech bewaking in plaats van menselijke bewaking van de omstandigheden op de boerderij en door verdere automatisering van de input in de groei van planten. Toepassingen van nanotechnologie in de voedselverwerkende industrie gaan ervan uit dat mensen de smaak, textuur, uiterlijk, voedingswaarden en houdbaarheid van voedsel kunnen ‘verbeteren’ door het op atoomniveau te manipuleren. Er wordt zelfs beweerd dat voedsel zo ‘veiliger’ wordt.

Deze aannamen zijn gebaseerd op een lelijk geloof dat mensen de natuur kunnen remaken vanaf het atoom – en een beter resultaat krijgen. Het neemt aan dat we de gevolgen van onze handelingen kunnen voorspellen, zelfs als we te maken hebben met zeer onvoorspelbare processen en krachten – zoals kwantummechanica. Helaas wijst de geschiedenis uit dat we gewoon niet zo goed zijn in het voorspellen van de uitkomst van complexe systemen – getuige de rampen die voortvloeiden uit de invoering van biologische controle zoals de reuzenpad of de invoering van konijnen en vossen voor sport. De geschiedenis staat stijf van de voorbeelden van enorme gezondheids- en milieu problemen als gevolg van het niet reageren op vroegtijdige waarschuwingstekenen over zogenaamde nieuwe ‘wondermaterialen’ zoals CFCs, DDT en asbest. Dit wijst erop dat we de waarschuwingen in verband met de giftigheid van nanodeeltjes zeer serieus zouden moeten nemen.

Er is een kleine maar groeiende hoeveelheid toxicologische literatuur waarin staat dat nanodeeltjes reactiever, mobieler en waarschijnlijk giftiger zijn voor mens en milieu dan grotere deeltjes. Preliminair wetenschappelijke onderzoek heeft aangetoond dat veel soorten nanodeeltjes kunnen resulteren in toenemende oxidatieve stress wat kan resulteren in de vorming van vrije radicalen die kanker kunnen verwekken, DNA-mutatie en zelfs celdood. Koolstofnanodeeltjes bleken hersenenbeschadiging te veroorzaken bij forelbaars, een diersoort die door de regelgevende instanties wordt aanvaard als model voor ecotoxicologische effecten.

In het rapport van 2004 erkende de Britse Royal Society de grote risico's van nanotoxiciteit en deed de aanbeveling dat “ingrediënten in de vorm van nanodeeltjes een volledig veiligheidsonderzoek moeten ondergaan door de relevante wetenschappelijke raadgevende instantie voordat ze worden goedgekeurd voor gebruik in producten”. Ondanks deze waarschuwing zijn er twee jaar na het rapport nog steeds geen wetten over het gebruik van nanomateriaal in consumentenproducten om te voorkomen dat zij schade veroorzaken bij de consument die ze gebruikt, de arbeiders die ze produceren of het milieu waarin de afvalnanoproducten terecht komen.

Het gebruik van nanobewaking in voedselverpakking brengt ook nieuwe privacyproblemen met zich mee. Met het toenemend gebruik van nano-tracering kan de industrie de beweging van voedsel van de wei tot de fabriek, de supermarkt tot op je bord traceren. Dit veroorzaakt privacy problemen waar we niet goed op zijn voorbereid.

Ondanks de komst van nanovoedsel en landbouwproducten in de supermarkt en in het milieu hebben de overheden wereldwijd erg genoeg nog geen regelgeving ingevoerd om de risico’s van de nanotechnologie te beheersen.

De strijd voor gezond voedsel in de toekomst - wat zijn de alternatieven voor nanotechnologie?

Hoe zien ons voedsel en de technologie er in de toekomst uit? We zijn verwikkeld in een epische strijd om de controle van onze voedselvoorziening. Corporate of maatschappelijk, mondiaal of plaatselijk, klein versus groot, verwerkt versus gezond. Dit zijn de paradigma’s waartussen we moeten kiezen. Dé manier om gezonde, holistische landbouw te bevorderen is onze steun via ons koopgedrag. Gecertificeerde biologische voeding biedt betere gezondheid, een beter leefmilieu en de weg naar een toekomst met nanovrij voedsel. Met producten die een persoonlijke verzorging hebben genoten, biologisch of van een bedrijf dat verklaart geen nanotechnologie te gebruiken.

Dat zijn manieren om te zorgen voor gezonde voeding in de toekomst. Doe je inkopen op de boerenmarkt of via een pakketsysteem direct van de boer, koop bij biowinkels of uit de bioafdeling van de supermarkt. Word lid van een tuinenvereniging of leg zelf een tuin aan. Start een biologische moestuin op school. Lees de etiketten op de producten, raak betrokken en geïnteresseerd. Praat met vrienden en familie over voedingsissues die je het belangrijkst vind. Laat bedrijven via de feedbacklijnen weten dat je bezorgd bent over het gebruik van nanotechnologie in hun producten. Zeg tegen je plaatselijke regeringsvertegenwoordiger dat je etiketten wilt zien op producten die nano-ingrediënten bevatten zodat je je aankopen bewust kunt kiezen.

Het is interessant over het voedingsmiddelenbeleid te horen via de mainstream media en de onderzoeks- en onderwijsinstellingen. Hoewel er al ongeëtiketteerde voedingsmiddelen met nano-ingrediënten zijn in de supermarkten, is de nanotechnologie nog maar nauwelijks onder de aandacht. Er zijn geen regels om het publiek en het milieu te beschermen, en bijna er wordt vrijwel geen cent uitgegeven aan onderzoek naar de gevolgen van de manipulatie van de atomen van ons voedsel op de lange termijn. De vergelijking met de introductie van genetische engineering met het toegevoegde risico van uitblijvende regelgeving is beangstigend.

We moeten allemaal politiek actief worden inzake nanotechnologie, net als toen voor genetische engineering. Het is essentieel dat we moratoria krijgen over het gebruik van nanotechnologie tot we regelgeving hebben om de gezondheid van mens en milieu te beschermen en tot er een werkelijke publieke betrokkenheid is bij de besluitvorming over de invoering van nanotechnologie. We moeten ook zorgen dat onze overheden onze belastingcentjes uitgeven aan de biosector.

Samen kunnen we een gezonde toekomst maken voor ons voedsel voor de gemeenschap maar niet voor corporate winst.

Door Georgia Miller, Coördinator van de Friends of the Earth Nanotechnology Project en Scott Kinnear, bestuurslid van Biological Farmers of Australia en eigenaar van Organic Wholefoods.


Uit “Clean Food Organic".
Bron: http://nano.foe.org.au/node/198  

't Vertalerscollectief