Gevaar uit de kraan


Wanneer u ’s ochtends de waterkraan open doet om een glas water te drinken of om thee mee te zetten verwacht u niet dat u zeer schadelijke stoffen binnenkrijgt. Toch is dit het geval, zeker wanneer u plastic waterleidingen in huis heeft.

Amerikaans wetenschapper Ana Soto heeft haar sporen verdiend met het onderzoek naar kanker. In 1989 deed zij een ontdekking in haar laboratorium in Boston (VS). Zij was met twee collega’s verwikkeld in een onderzoek naar de impact van oestrogenen, vrouwelijke hormonen, op de ontwikkeling van borstkanker. Kankercellen woekeren zodra ze in proefbuisjes in contact komen met oestrogenen. Maar dat hetzelfde optreedt in controlebuisjes waar géén oestrogenen aan zijn toegevoegd?

Na veel speurwerk ontdekten zij de oorzaak. De oestrogenen waren afkomstig uit het kunststof waarvan de proefbuisjes waren gemaakt. Ze bevatten ‘nonylfenolen’, die vrouwelijke hormonen nabootsen. Sindsdien hebben deskundigen tientallen chemicaliën in het milieu gevonden. Degenen die oestrogene karaktertrekken hebben worden hormoon-ontregelaars genoemd.

Het effect op dieren is nu onwrikbaar vastgesteld: vissen met dubbele geslachten, lesbische vogels en alligators met abnormaal kleine penissen worden erdoor verklaard.
De hormoon-ontregelaars hebben ook een ongunstige invloed hebben op de mens: ze kunnen bij jongens onderontwikkelde geslachtsdelen veroorzaken, bij mannen borstgroei, een afname van de spermakwaliteit en zorgen voor de toename van hormonale kankers zoals teelbal-, prostaat- en borstkanker.

In Denemarken is ophef ontstaan over de verontreiniging van het drinkwater. Onderzoekers van de Deense Technische Universiteit bespeurden dat kunststof waterbuizen fenolen en ftalaten (weekmakers) afgaven in het drinkwater, beide stoffen met een potentieel hormoonontregelende werking. Toen de kranten het nieuws naar buiten brachten, zag de regering zich genoodzaakt een onderzoek naar chemicaliën in waterbuizen te starten.

Deens hoogleraar op het gebied van waterleiding-installaties Erik Arvin en zijn collega’s namen vier buizen van polyethyleen en brachten deze in een lab zeven dagen achter elkaar in contact met water bij een (kamer-)temperatuur van 23 graden. Naderhand werden de chemicaliën met een oplosmiddel uit het water gehaald en door een gaschromatograaf-massaspectrometer geleid. Later werd de test nagedaan met veldmonsters: water uit distributiepijpen die al een poosje onder de aarde lagen.

Twintig chemicaliën werden aangetroffen die uit het plastic van de buizen waren gemigreerd, bij allebei de testen. Zeer veel alkylfenolen, zoals 4-tert-butylfenol, en ftalaten. Fenolen worden gezien als een ‘normaal’ bijproduct van anti-oxidanten (conserveermiddelen), die buizenfabrikanten aan het plastic toevoegen om ze minstens honderd jaar te beschermen tegen afbraak door zuurstof.

‘4-Tert-butylfenol’ staat op de Europese lijst van chemicaliën waarvan wetenschappelijk
is bewezen dat ze een hormoonontregelende werking hebben (Verordening 793/93, lijst 4). Hetzelfde geldt voor de weekmakers, of ftalaten. Naar de 90% onbekende stoffen die werden aangetroffen is helemaal nog geen onderzoek gedaan.

Amerikaanse wetenschappers publiceerden in ‘Environmental Health Perspectives’ dat blootsteling aan weekmakers de ontwikkeling van het geslachtsorgaan bij mannelijke baby’s kan verstoren. Ze ontdekten dat moeders met hoge concentraties ftalaten in de urine tijdens de zwangerschap, later jongetjes baarden met een incomplete vermannelijking. De afstand van anus tot penis was bij opmerkelijk veel van de baby’s te kort. Bij ratten is vastgesteld dat deze afwijking op latere leeftijd de kans vergroot op onvruchtbaarheid, een lage spermaproductie en soms teelbalkanker. Voor het eerst is daarmee een link gelegd tussen hormoon-ontregelaars en de voortplanting van de mens.

De traditionele manier waarop toxicologen de risico’s van stoffen beoordelen – met grensnormen van microgrammen per liter – schiet bij hormoon-ontregelaars zijn doel voorbij. Elk hormoondeeltje, hoe klein ook, geeft een signaal af aan het lichaam. En hormoon-ontregelaars werken ook nog eens samen met de natuurlijke hormonen die al in het lichaam aanwezig zijn, waardoor hun werking wordt versterkt.

Wat de gevolgen zijn van meerdere stoffen die tegelijk op het lichaam inwerken is niet bekend. Er steeds meer onderzoeken gestart om te zien of een combinatie van stoffen een nieuw gevaar oplevert. Er zijn ook aanwijzingen dat fenolen door de huid in het lichaam kunnen dringen. Water wordt niet alleen ingenomen, we wassen onszelf ermee.

Er is blijkbaar sprake van gebrekkige controle door het Nederlandse keuringsinstituut Kiwa. Kiwa blijkt niet systematisch op hormoon-ontregelaars als fenolen te controleren.

Maatregelen
De Europese Commissie is op dit moment bezig met een herziening van de Drinkwaterrichtlijn uit 1998. Met de ontdekking van hormoon-ontregelaars in het de waterbuizen heeft dit echter niets te maken. De commissie wil de testmethodes voor drinkwater in Europa harmoniseren; nu gaat elk lidstaat nog zijn eigen gang.

Afgaande op de waarschuwingen van wetenschappers dat hormoon-ontregelaars zich niet met eenvoudige testen laten opsporen en dat we hun concentraties niet kunnen beoordelen door een traditionele bril (hele geringe hoeveelheden kunnen al schadelijk
zijn voor de foetus), zou de Europese testmethode erg nauwgezet moeten zijn.

Het gaat nog enkele jaren duren voordat er een voorstel ligt van de Commissie. Daar sommige deskundigen in de werkgroepen behoren tot de producenten van kunststofbuizen is het nog allesbehalve zeker dat deze kunststof buizen nauwkeurig aan de kaak gesteld zullen worden.

Een andere weg waarlangs hormoon-ontregelaars zouden kunnen worden verjaagd, is via REACH. REACH (Registratie Evaluatie Autorisatie Chemicaliën) is de ingrijpendste milieuwetgeving die Europa tot heden heeft. Tot nu toe waren het de overheden die moesten bewijzen dat chemische stoffen gevaarlijk zijn. REACH draait de bewijslast om: de fabrikanten van grondstoffen moeten bewijzen dat hun producten veilig zijn voor mens en milieu.

Hoogleraar Erik Arvin raadt ondertussen iedereen die plastic waterleidingen in huis heeft aan ’s ochtends de waterkraan eerst een poosje te laten stromen, zodat de ergste concentraties schadelijke stoffen doorgespoeld worden.




Auteurs: © Luuk Sengers, Marleen Teugels, Kaare Gotfredsen en Chris Vermeire
 

Voor het volledige artikel klik hier .


Samengevat door : 't Schrijverscollectief